Bảng giá cổ phiếu trên bàn làm việc của mình chỉ chiếm một góc nhỏ của màn hình thứ hai, cỡ bằng bao thuốc lá. Phần còn lại là file Excel, báo cáo tài chính dạng PDF và một cửa sổ soạn thảo. Nhiều người nghe tên nghề chuyên viên phân tích đầu tư (investment analyst) thì tưởng mình ngồi nhìn giá nhảy cả ngày. Thật ra phần lớn thời gian là đọc, gọi điện, tính toán và viết.
Mình kể theo giờ, kiểu một ngày “trung bình” khi không có mùa báo cáo hay sự kiện đột xuất. Mỗi nơi một khác, nhưng khung chung thì khá giống nhau.
A. Buổi sáng là để đọc và chọn lọc
Từ lúc mở máy đến khoảng chín giờ, việc chính là lọc tin. Một chuyên viên thường theo dõi một nhóm ngành, ví dụ ngân hàng, bất động sản, thép hay bán lẻ, và một danh sách vài chục mã cổ phiếu trong nhóm đó. Mình đọc xem đêm qua có công ty nào công bố kết quả kinh doanh, nghị quyết hội đồng quản trị, thay đổi nhân sự cấp cao hay không. Giá thép, giá dầu, tỷ giá cũng phải liếc qua nếu ngành mình theo dõi bị ảnh hưởng.
Mẹ mình có lần hỏi sao đọc báo cả buổi sáng mà vẫn được trả lương. Mình giải thích: giống người bán rau ở chợ phải biết sáng nay ở chợ đầu mối giá cà chua tăng hay giảm. Không biết thì bán lỗ. Không đọc kỹ thì khuyến nghị sai.
Ở nhiều công ty chứng khoán có một buổi họp sáng ngắn, mỗi người báo cáo nhanh tin đáng chú ý trong ngành mình. Bộ phận môi giới nghe để có cái nói với khách. Nếu bạn là người mới, đây là lúc học nhiều nhất, vì bạn nghe được cách người có kinh nghiệm chọn ra hai, ba chuyện đáng nói giữa cả chục tin.
B. Gần trưa là lúc gọi điện và đi gặp người
Sau buổi họp là phần ít người kể: liên lạc với doanh nghiệp. Chuyên viên phân tích gọi cho bộ phận quan hệ nhà đầu tư của công ty mình theo dõi để hỏi rõ một con số trong báo cáo, xin lịch đi thăm nhà máy, hoặc đăng ký dự buổi gặp nhà đầu tư. Có những tuần mình đi thăm hai, ba doanh nghiệp, có khi ở tỉnh khác.
Đi thăm nhà máy nghe thì vui, nhưng thực chất là đi tìm chi tiết mà báo cáo không nói. Kho hàng đầy hay trống. Dây chuyền chạy mấy ca. Bãi xe công nhân đông hay vắng. Những chi tiết đó không vào thẳng mô hình được, nhưng giúp mình nghi ngờ đúng chỗ khi con số trên giấy đẹp quá.
Với người mới, khoảng một hai năm đầu, phần gọi điện này thường do trưởng nhóm làm, bạn ngồi nghe và ghi chép. Đừng nghĩ đó là việc phụ. Biết đặt câu hỏi cho doanh nghiệp mà không bị trả lời vòng vo là cả một kỹ năng, và theo mình đó là phần khó học nhất của nghề phân tích đầu tư, khó hơn cả định giá.
C. Buổi chiều thuộc về Excel
Từ khoảng một giờ chiều, mình mới có thời gian ngồi yên với mô hình. Mỗi công ty theo dõi có một file Excel riêng, gồm dữ liệu lịch sử nhiều năm, phần dự phóng doanh thu, chi phí, lợi nhuận, rồi đến phần định giá. Khi có thông tin mới, mình cập nhật vào: doanh nghiệp vừa công bố giá bán tăng, sản lượng quý giảm, hay vừa vay thêm một khoản lớn.
Giải thích cho người ngoài nghề, mình hay so với việc lập dự toán cho một quán ăn. Mỗi ngày bán được bao nhiêu tô, giá mỗi tô bao nhiêu, tiền nguyên liệu, tiền mặt bằng, tiền lương. Từ đó ra lời lãi mỗi tháng. Rồi tự hỏi: nếu quán này bán lại, giá hợp lý là bao nhiêu? Mô hình định giá doanh nghiệp cũng vậy, chỉ là nhiều dòng hơn và nhiều giả định hơn.
Phương pháp định giá hay dùng là chiết khấu dòng tiền (DCF) và so sánh hệ số với các công ty cùng ngành, kiểu P/E, P/B, EV/EBITDA. Người mới thường mê DCF vì trông khoa học. Nhưng giả định tăng trưởng lệch đi một chút là giá trị nhảy rất xa, nên mình luôn đặt nó cạnh phương pháp so sánh để tự kiểm tra.
Sai lầm hay gặp: dành cả ngày làm mô hình thật đẹp, nhiều tab, màu sắc gọn gàng, nhưng không dám viết ra một kết luận rõ ràng. Mô hình chỉ là công cụ. Người đọc báo cáo cần biết bạn nghĩ gì và vì sao.
D. Cuối ngày viết, và viết lại
Mọi thứ đọc, nghe, tính đều phải đi đến một sản phẩm viết. Có khi là bản tin nhanh nửa trang sau khi doanh nghiệp công bố kết quả quý. Có khi là báo cáo cập nhật vài trang. Thỉnh thoảng là báo cáo lần đầu theo dõi một công ty, dày hơn nhiều và mất vài tuần chuẩn bị.
Bản nháp gửi trưởng nhóm, trưởng nhóm gạch đỏ, mình sửa, rồi còn qua bộ phận kiểm soát nội dung trước khi phát hành. Một bài báo cáo cập nhật bị sửa ba bốn lần là chuyện bình thường. Hồi mới vào nghề mình thấy khá tự ái, sau này mới hiểu là người ta sửa để bảo vệ mình: một con số sai trong báo cáo gửi khách là ảnh hưởng uy tín cả bộ phận.
Chuyện này cũng là lý do mình hay khuyên các bạn mới nên tập viết sớm. Viết ngắn, có kết luận ngay đoạn đầu, số liệu đi kèm nguồn. Người đọc báo cáo là người bận, họ đọc đoạn đầu rồi quyết định có đọc tiếp hay không.
E. Những thứ không nằm trong mô tả công việc
Có vài điều mình ước được nghe trước khi bước vào nghề.
Thứ nhất, mùa báo cáo tài chính là mùa không có cuối tuần. Khi hàng loạt doanh nghiệp công bố kết quả quý trong vài ngày, chuyên viên phải ra bản tin liên tục. Bạn sẽ có những tối ngồi đến khuya chỉ để kịp viết nhận xét cho năm, sáu công ty.
Thứ hai, bạn sẽ sai, và sai công khai. Khuyến nghị mua một mã rồi giá giảm tiếp là chuyện ai trong nghề cũng gặp. Điều cần học là nhìn lại xem mình sai vì giả định, vì thiếu thông tin hay vì thị trường chưa phản ánh, rồi ghi lại để lần sau đỡ sai cùng một kiểu.
Thứ ba, ở phía công ty chứng khoán và phía quỹ, công việc khác nhau khá rõ. Bên công ty chứng khoán viết cho nhiều người đọc, báo cáo được phát hành ra ngoài. Bên quỹ viết cho một nhóm nhỏ ra quyết định, ít hình thức hơn nhưng bị hỏi vặn nhiều hơn. Nhiều người bắt đầu ở công ty chứng khoán vài năm rồi chuyển sang quỹ.
Về thu nhập, mình chỉ nói được là nó tùy công ty, tùy năm thị trường tốt hay xấu, và phần thưởng cuối năm có thể chiếm tỷ trọng đáng kể. Không có con số chung nào đúng cho mọi nơi.
F. Ai hợp với công việc này
Nếu bạn là người đọc một bài báo về doanh nghiệp xong lại tò mò tìm báo cáo tài chính của họ để xem có đúng không, bạn có tố chất. Nếu bạn thích kết luận nhanh và ghét bị hỏi “dựa vào đâu”, có lẽ sẽ mệt.
Kỹ năng thì học được: đọc báo cáo tài chính, Excel, định giá, viết. Tính kiên nhẫn ngồi đọc một tài liệu dài và sự trung thực khi số liệu không ủng hộ ý mình thì khó dạy hơn. Mình thấy những người trụ lâu trong nghề thường có hai thứ đó, hơn là giỏi toán xuất sắc.
Sáu giờ chiều, mình gửi bản nháp cuối cùng trong ngày rồi tắt máy. Sáng mai lại mở tin doanh nghiệp, lại ly cà phê sữa. Nghe đều đều, nhưng mỗi ngày lại có một doanh nghiệp làm mình ngạc nhiên, và đó là phần mình thích nhất.
– Luân –