Tết năm ngoái, đứa em họ sắp tốt nghiệp kéo mình ra góc bếp hỏi nhỏ: “Anh làm tài chính, vậy rốt cuộc anh làm gì? Mua bán cổ phiếu hả?”. Mẹ nó đứng gần đó nghe xong thì gật gù, như thể đã hiểu. Mình cười, vì gần như ai ngoài nghề cũng nghĩ vậy. Thật ra cái mà người ta gọi chung là ngành tài chính đầu tư là cả một khu chợ lớn, trong đó người bán hàng, người kiểm hàng, người giữ sổ và người đi thu mua làm những việc rất khác nhau, chỉ chung nhau một thứ: tiền và quyết định bỏ tiền vào đâu.
Mình ở trong khu chợ này khá lâu, đi qua vài quầy khác nhau, nên thử kể lại bằng ví dụ đời thường cho ai đang đứng ngoài nhìn vào.
A. Chia ngành ra làm hai phía cho dễ hình dung
Cách mình hay giải thích nhất là chia làm hai phía: phía cầm tiền đi đầu tư và phía cần tiền hoặc phục vụ dòng tiền.
Tưởng tượng một gia đình có khoản tiết kiệm lớn và muốn nó sinh lời. Họ có thể tự mua đất, gửi ngân hàng, hoặc giao cho một người chuyên nghiệp quản lý. Người được giao tiền đó, cùng với cả đội đứng sau họ, thuộc phía “mua”. Trong nghề gọi là buy-side: quỹ đầu tư, công ty quản lý quỹ, bộ phận đầu tư của công ty bảo hiểm, các quỹ đầu tư mạo hiểm.
Ngược lại, một công ty muốn gọi vốn, muốn bán bớt cổ phần, muốn mua lại công ty khác, hay đơn giản là muốn biết năm sau mình cần bao nhiêu tiền để mở thêm xưởng. Những người giúp họ làm việc đó, hoặc những người môi giới đứng giữa, thuộc phía “bán” (sell-side) và phía tài chính doanh nghiệp. Công ty chứng khoán, bộ phận tư vấn M&A, phòng tài chính của chính các doanh nghiệp là ví dụ.
Hai phía nói cùng một ngôn ngữ là báo cáo tài chính, dòng tiền, định giá, nhưng nhịp khác hẳn. Phía mua ít người, áp lực nằm ở kết quả đầu tư. Phía bán đông hơn, áp lực nằm ở khách hàng và thương vụ.
B. Những vị trí bạn sẽ gặp nhiều nhất
Mình không kể hết, chỉ những chỗ người mới ra trường có cửa bước vào hoặc nhắm tới sau vài năm.
Chuyên viên phân tích đầu tư
Đây là người đọc báo cáo tài chính, đi thăm doanh nghiệp, dựng mô hình trên Excel rồi viết khuyến nghị: nên mua, nên bán hay nên đứng ngoài. Nếu ngồi ở công ty chứng khoán, bản báo cáo của họ gửi cho khách hàng và nhà đầu tư. Nếu ngồi ở quỹ, bản phân tích gửi cho người quản lý quỹ để ra quyết định. Giống người đi chợ hộ cho nhà hàng: phải biết hàng nào tươi, giá nào hợp lý.
Quản lý quỹ
Người cuối cùng gật đầu bỏ tiền. Hiếm khi tuyển người mới; đa số đi lên từ phân tích sau nhiều năm. Nghe oai, nhưng cũng là người bị hỏi nhiều nhất khi danh mục đi xuống.
FP&A – lập kế hoạch và phân tích tài chính
Ngồi trong doanh nghiệp, không phải ở quỹ hay công ty chứng khoán. FP&A (financial planning and analysis) lo ngân sách năm, dự báo doanh thu chi phí, giải thích vì sao tháng này lỗ hơn kế hoạch. Mình hay ví họ như người quản gia của một gia đình đông con: biết tháng sau tiền điện tăng, biết khoản học phí sắp tới, và phải nhắc ông bà chủ trước khi quá muộn.
Ngân hàng đầu tư và tư vấn M&A
Giúp doanh nghiệp phát hành cổ phiếu, trái phiếu, mua bán sáp nhập. Ở Việt Nam, mảng này nằm ở các công ty chứng khoán lớn, công ty tư vấn và bộ phận tư vấn giao dịch của các hãng kiểm toán. Giờ làm dài khi đang chạy thương vụ, đổi lại học rất nhanh.
Quản lý rủi ro và tuân thủ trong đầu tư
Người hỏi câu khó chịu: “Lỡ giá giảm 30% thì sao?”. Họ đo mức độ rủi ro của danh mục, đặt hạn mức, kiểm tra xem giao dịch có đúng quy định không. Hợp với người cẩn thận, thích con số nhưng không thích cảm giác cá cược.
Môi giới và tư vấn đầu tư
Làm trực tiếp với nhà đầu tư cá nhân ở công ty chứng khoán. Cửa vào rộng cho người mới, nhưng thu nhập phụ thuộc nhiều vào việc giữ khách và thị trường.
Ngoài ra còn quan hệ nhà đầu tư (IR) ở các doanh nghiệp niêm yết, lo công bố thông tin và tiếp các đoàn phân tích. Hướng này ít người để ý.
Ai đang muốn xem thực tế các công ty đang cần những vị trí nào, yêu cầu ra sao, thì mục việc làm tài chính – đầu tư là chỗ mình hay gửi cho các bạn mới ra trường lướt qua trước khi viết CV, để nhìn bằng mắt xem tin tuyển dụng thật viết gì.
C. Đặt các vị trí cạnh nhau cho dễ so
Bảng này mình tự tổng hợp từ kinh nghiệm, không phải số liệu khảo sát. Mục “hợp với ai” là nhận xét cá nhân, đọc để tham khảo chứ đừng coi là phán quyết.
| Vị trí | Thường ngồi ở đâu | Việc chiếm nhiều giờ nhất | Hợp với người |
|---|---|---|---|
| Phân tích đầu tư | Công ty chứng khoán, quỹ | Đọc báo cáo, dựng mô hình, viết khuyến nghị | Tò mò, chịu đọc, viết rõ ràng |
| Quản lý quỹ | Công ty quản lý quỹ | Ra quyết định, họp với nhà đầu tư | Chịu được áp lực kết quả, đã có nhiều năm phân tích |
| FP&A | Phòng tài chính doanh nghiệp | Ngân sách, dự báo, báo cáo quản trị | Thích hiểu cách một công ty vận hành |
| Ngân hàng đầu tư, M&A | Công ty chứng khoán, công ty tư vấn | Định giá, soạn hồ sơ, thẩm định | Sức bền tốt, chịu làm khuya theo thương vụ |
| Quản lý rủi ro | Quỹ, ngân hàng, bảo hiểm | Đo rủi ro, theo dõi hạn mức | Cẩn thận, thích thống kê |
| Môi giới, tư vấn đầu tư | Công ty chứng khoán | Chăm sóc khách, tư vấn danh mục | Giỏi giao tiếp, chịu được thu nhập lên xuống |
| Quan hệ nhà đầu tư | Doanh nghiệp niêm yết | Công bố thông tin, tiếp nhà đầu tư | Vừa hiểu số vừa nói chuyện được |
Ranh giới giữa các ô không cứng như vậy. Mình biết người làm FP&A ba năm rồi sang phân tích ở quỹ. Kỹ năng gốc giống nhau nên đường đi khá linh hoạt.
D. Chọn hướng nào khi mới bắt đầu
Câu mình nhận nhiều nhất là “em nên vào đâu trước”. Có ba câu tự hỏi giúp lọc khá nhanh.
Câu đầu tiên: bạn thích ngồi một mình với dữ liệu hay thích ngồi với người? Có người đọc một bộ báo cáo thường niên 200 trang mà thấy vui. Có người chỉ thấy vui khi được gọi điện cho khách, đi gặp người, thuyết phục ai đó. Phân tích, FP&A, rủi ro nghiêng về nhóm thứ nhất. Môi giới, IR, một phần M&A nghiêng về nhóm thứ hai.
Câu thứ hai: bạn chịu được nhịp làm việc kiểu nào? Ngân hàng đầu tư có những tuần làm tới khuya liên tục, rồi có tuần nhẹ hơn khi thương vụ đóng. FP&A thì có mùa: cuối năm lập ngân sách và đầu tháng chốt số là bận nhất, giữa tháng dễ thở hơn. Môi giới thì theo nhịp thị trường, phiên giao dịch là lúc căng.
Câu thứ ba: muốn hiểu sâu một doanh nghiệp hay nhìn rộng nhiều doanh nghiệp? FP&A cho bạn cái trước, phân tích và M&A cho cái sau.
Về thu nhập, mình không đưa con số vì nó phụ thuộc vào công ty, thành phố, thời điểm thị trường. Phía mua và ngân hàng đầu tư có phần thưởng gắn với kết quả nên năm tốt năm xấu chênh nhiều; FP&A và rủi ro ổn định hơn; môi giới biến động nhất.
Sai lầm hay gặp: chọn vị trí vì nghe tên oai. Mình gặp không ít bạn nộp hồ sơ vào quản lý quỹ ngay khi ra trường, bị từ chối liên tục rồi nản. Thực tế cửa vào gần hơn là phân tích, kiểm toán hoặc FP&A, vài năm sau mới tính bước tiếp.
E. Học gì, thi gì trước khi nộp đơn
Bằng cấp: đa số học tài chính, kế toán, kinh tế, nhưng mình cũng làm cùng người học kỹ thuật, toán chuyển sang được.
Kỹ năng nền mình coi là bắt buộc: đọc được ba báo cáo tài chính (kết quả kinh doanh, cân đối kế toán, lưu chuyển tiền tệ) và hiểu chúng nối với nhau thế nào; dùng Excel đủ để dựng một mô hình đơn giản mà không phải tra Google từng hàm; viết được một trang tóm tắt rõ ràng cho người bận đọc. Tiếng Anh đọc hiểu tốt là lợi thế lớn vì tài liệu, báo cáo nước ngoài và các chứng chỉ quốc tế đều bằng tiếng Anh.
Chứng chỉ: CFA là cái tên được nhắc nhiều nhất cho mảng phân tích và quản lý đầu tư, ACCA hoặc CMA hay gặp hơn ở mảng tài chính doanh nghiệp. Nếu làm ở công ty chứng khoán hoặc quản lý quỹ tại Việt Nam, bạn sẽ cần chứng chỉ hành nghề chứng khoán theo quy định hiện hành của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước; loại nào tùy vị trí, nên hỏi kỹ bộ phận nhân sự khi nhận việc. Chứng chỉ không thay được kinh nghiệm, nhưng giúp CV của người mới qua được vòng lọc đầu.
Chưa có kinh nghiệm thì tự viết vài bản phân tích một doanh nghiệp niêm yết rồi mang theo khi phỏng vấn.
F. Hỏi gì cũng được
H: Học kế toán ra có vào được mảng đầu tư không?
Đ: Được, và còn có lợi thế vì đọc báo cáo tài chính nhanh hơn người khác. Nhiều người đi đường kiểm toán vài năm rồi mới chuyển sang phân tích hoặc FP&A.
H: Ngành này có vất vả quá không?
Đ: Phụ thuộc vị trí và công ty. Ngân hàng đầu tư thì ai làm cũng mệt; FP&A nhịp đều hơn.
Quay lại câu hỏi của đứa em họ. Mình trả lời nó rằng anh không mua bán cổ phiếu cả ngày, anh ngồi đọc rất nhiều, tính rất nhiều, rồi viết ra để người khác quyết định. Nó hơi thất vọng, nhưng ba tháng sau nộp đơn thực tập vào một phòng phân tích. Nghề này không lấp lánh như phim, nhưng ai thích hiểu vì sao một công ty kiếm được hay mất tiền thì sẽ thấy đáng ngồi lâu.
– Luân –