FP&A trong doanh nghiệp: lập ngân sách, dự báo và báo cáo quản trị

Tháng Mười là tháng mình ngủ ít nhất trong năm. Không phải vì thị trường, cũng không phải vì kiểm toán, mà vì đây là mùa lập ngân sách cho năm sau. Trưởng các phòng ban lần lượt gửi file kế hoạch về, người thì gửi đúng mẫu, người thì gửi một tấm ảnh chụp bảng tính. Phòng mình gom lại, cộng trừ, hỏi vặn từng dòng rồi trình ban giám đốc. Bộ phận làm việc đó có tên là FP&A, viết tắt của financial planning and analysis, tức lập kế hoạch và phân tích tài chính.

Người ngoài nghe tên thường hỏi FP&A là gì, có phải kế toán không. Không hẳn. Kế toán ghi lại những gì đã xảy ra, đúng chuẩn mực, đúng hạn. FP&A nhìn những con số đó để đoán chuyện sắp xảy ra và giải thích chuyện vừa xảy ra cho người ra quyết định. Hai bên ngồi cạnh nhau, dùng chung số liệu, nhưng đặt câu hỏi khác nhau.

A. Ba việc lớn mà FP&A làm quanh năm

Nếu phải tóm công việc vào ba chữ, mình sẽ chọn: ngân sách, dự báo, báo cáo quản trị. Ba việc này nối vào nhau thành vòng, năm nào cũng lặp lại.

Lập ngân sách năm

Hình dung một gia đình ngồi lại cuối năm, tính năm sau con vào lớp một tốn bao nhiêu, có sửa nhà không, tiền thưởng Tết dự kiến được bao nhiêu. Ngân sách doanh nghiệp cũng vậy, chỉ là có hàng chục “thành viên” là các phòng ban, mỗi phòng muốn được chi nhiều hơn.

Quy trình thường bắt đầu từ mục tiêu doanh thu mà ban lãnh đạo đặt ra. Phòng kinh doanh tính sản lượng, giá bán. Phòng sản xuất tính nguyên vật liệu, nhân công. Phòng nhân sự tính số người cần tuyển thêm và quỹ lương. FP&A gom tất cả vào một mô hình, kiểm tra xem các con số có khớp nhau không. Ví dụ kinh doanh muốn bán thêm nhiều, nhưng sản xuất lại không đề xuất thêm ca làm, thì một trong hai bên đang tính sai.

Phần mệt nhất không phải là tính, mà là thương lượng. Có phòng cố tình đặt chỉ tiêu thấp để cuối năm dễ vượt. Có phòng đề xuất chi phí cao để có dư địa. FP&A phải đủ hiểu hoạt động của từng phòng để biết chỗ nào đang “độn”.

Dự báo cuốn chiếu

Ngân sách chốt xong vào tháng Mười Hai là bắt đầu cũ đi. Tháng Ba giá nguyên liệu tăng, tháng Sáu mất một khách hàng lớn. Vì vậy nhiều doanh nghiệp làm thêm dự báo cuốn chiếu (rolling forecast): định kỳ mỗi tháng hoặc mỗi quý cập nhật lại dự báo cho các tháng còn lại, có nơi luôn nhìn trước mười hai tháng.

Mình hay giải thích bằng chuyện đi xe khách đường dài. Ngân sách là giờ dự kiến đến nơi in trên vé. Dự báo là lúc tài xế nhìn đường kẹt, báo lại cho cả xe là sẽ trễ khoảng một tiếng. Không ai trách tài xế vì đường kẹt, nhưng ai cũng khó chịu nếu không được báo trước.

Báo cáo quản trị và phân tích chênh lệch

Đầu mỗi tháng, sau khi kế toán khóa sổ, FP&A làm báo cáo quản trị: doanh thu, chi phí, lợi nhuận thực tế so với ngân sách và dự báo. Quan trọng nhất là phần giải thích chênh lệch (variance analysis). Lợi nhuận tháng này thấp hơn kế hoạch. Vì bán ít hơn, vì bán rẻ hơn, hay vì chi phí vận chuyển tăng? Mỗi nguyên nhân cần một con số đi kèm.

Báo cáo này không giống báo cáo tài chính nộp cơ quan thuế. Nó được chia theo cách ban giám đốc muốn nhìn: theo sản phẩm, theo vùng, theo kênh bán, theo khách hàng lớn. Có công ty còn có báo cáo riêng cho từng cửa hàng.

B. Đặt ba việc cạnh nhau

Việc Khi nào làm Trả lời câu hỏi Ví dụ đời thường
Ngân sách Thường là quý cuối năm trước Năm tới định làm gì, tốn bao nhiêu Kế hoạch chi tiêu cả năm của gia đình
Dự báo Hằng tháng hoặc hằng quý Với tình hình hiện tại, cuối năm sẽ ra sao Tài xế báo giờ đến mới khi kẹt đường
Báo cáo quản trị Vài ngày đầu mỗi tháng Tháng trước lệch kế hoạch ở đâu, vì sao Xem sổ chi tiêu, thấy tiền chợ vượt vì giá thịt

Đặt cạnh nhau thì thấy ba việc này dùng chung một bộ số liệu, chỉ khác nhau ở hướng nhìn: nhìn tới, nhìn lại và nhìn đường đang đi.

C. Một tuần làm việc trông như thế nào

Tuần đầu tháng là tuần căng nhất. Ngày làm việc đầu tiên kế toán còn đang khóa sổ, FP&A đã bắt đầu kéo số tạm từ hệ thống ERP, so với kế hoạch, đánh dấu những dòng lệch lớn. Khi kế toán chốt số chính thức, mình cập nhật lại, rồi đi hỏi từng phòng nguyên nhân. Hỏi chi phí marketing tăng vì sao, được trả lời là chạy chương trình khuyến mãi bất ngờ. Hỏi doanh thu vùng miền Trung giảm, được trả lời là mưa bão kéo dài. Những câu trả lời đó đi vào phần bình luận của báo cáo.

Giữa tháng nhẹ hơn. Đây là lúc làm các phân tích theo yêu cầu: giám đốc muốn biết mở thêm một chi nhánh thì bao lâu hòa vốn, có nên chuyển từ thuê kho sang tự xây kho, sản phẩm nào đang lỗ mà không ai để ý. Phần này mình thấy thú vị nhất, vì được nghĩ về câu hỏi kinh doanh thật chứ không chỉ cộng trừ. Ai đang phân vân giữa phía đầu tư và phía doanh nghiệp thì nên biết FP&A là cửa vào phổ biến của ngành tài chính doanh nghiệp, và là chỗ học khá nhanh cách một công ty thật sự kiếm tiền.

Cuối tháng lại bắt đầu chuẩn bị dự báo cho kỳ tới. Và cứ đến quý cuối năm thì chồng thêm việc lập ngân sách, như mình kể ở đầu bài.

D. Cần biết gì để vào được FP&A

Bằng cấp hay gặp là tài chính, kế toán, kinh tế. Nhiều người trong nghề đi lên từ kế toán tổng hợp hoặc kiểm toán, vì đã quen đọc sổ sách và hiểu số liệu từ đâu ra. Người làm phân tích ở công ty chứng khoán cũng chuyển sang được, nhưng thường phải học thêm phần vận hành bên trong doanh nghiệp.

Về công cụ, Excel là bắt buộc. Bạn sẽ làm việc với file có hàng chục sheet, liên kết qua lại, và phải giữ được nó không vỡ khi ai đó chèn thêm một dòng. Nhiều doanh nghiệp đã dùng thêm công cụ trực quan hóa như Power BI để làm dashboard, và kéo dữ liệu trực tiếp từ ERP như SAP hay Oracle. Biết một chút SQL là điểm cộng ở những công ty dữ liệu lớn.

Kỹ năng mềm thì mình nghĩ nặng ký không kém. Bạn phải hỏi trưởng phòng kinh doanh vì sao chỉ tiêu thấp mà không làm người ta phật ý. Bạn phải trình bày cho giám đốc trong năm phút một vấn đề mà mình mất ba ngày phân tích. Người làm FP&A giỏi mà mình biết thường là người nói chuyện được với cả kho, xưởng lẫn phòng họp ban giám đốc.

Chứng chỉ không bắt buộc, nhưng hay gặp ACCA, CMA hoặc CFA tùy hướng. CMA tập trung vào kế toán quản trị nên khá sát với công việc FP&A hằng ngày.

E. Hỏi gì cũng được, phần FP&A

H: FP&A với kế toán quản trị có khác nhau không?

Đ: Hai khái niệm chồng lên nhau khá nhiều. Ở nhiều công ty Việt Nam, bộ phận kế toán quản trị làm luôn phần việc của FP&A. Ở các tập đoàn nước ngoài, FP&A thường tách riêng, báo cáo cho giám đốc tài chính và tập trung nhiều vào dự báo, phân tích kinh doanh hơn là ghi chép.

H: Làm FP&A có phải tăng ca nhiều không?

Đ: Theo mùa. Đầu tháng và mùa ngân sách thì có. Còn lại khá đều, ít khi phải làm khuya như ngân hàng đầu tư hay kiểm toán mùa cao điểm.

H: Từ FP&A thì đi tiếp lên đâu?

Đ: Hướng thường gặp là lên quản lý FP&A, rồi kiểm soát tài chính (financial controller) hoặc giám đốc tài chính. Một số người chuyển sang đầu tư, M&A nội bộ của tập đoàn, hoặc sang phía quỹ vì đã hiểu doanh nghiệp từ bên trong.

H: Thu nhập thế nào?

Đ: Mình không đưa con số. Nói chung nó tăng theo quy mô doanh nghiệp và mức độ bạn được tham gia vào quyết định. Ở tập đoàn đa quốc gia và ở công ty nội địa nhỏ, cùng chức danh nhưng khác nhau khá xa.

Giờ là cuối tháng Mười, file ngân sách năm sau của mình đang ở phiên bản thứ bảy. Chắc còn vài phiên bản nữa mới chốt được. Nhưng mỗi lần một phòng ban gửi lại file với lời giải thích hợp lý hơn, mình lại thấy công ty này rõ ràng hơn một chút, và đó là lý do mình vẫn làm nghề này.

– Luân –